ნერვული სისტემა — ფუნქციები, დარღვევები და მათი მკურნალობა
14 ნოე 2024

ნერვული სისტემა არის ბიოლოგიური სისტემა, ნერვებისა და უჯრედების რთული ქსელი. ის მთავარი მაკონტროლებელი, მარეგულირებელი და კომუნიკაციური სისტემაა ორგანიზმში.
ნერვული სისტემა შედგება ცენტრალური (CNS) და პერიფერიული (PNS) ანუ ვეგეტატიური ნაწილებისგან. ცენტრალური ნერვული სისტემა მოიცავს თავისა და ზურგის ტვინს, პერიფერიული კი – ნერვულ კვანძებს და მათგან გამომავალ ნერვებსა და ნერვულ წნულებს.
ნერვული სისტემა გრძნობათა ორგანოების მეშვეობით აკავშირებს ორგანიზმს გარემოსთან, არეგულირებს ორგანოების ფუნქციებს, ათანხმებს სხვადასხვა ორგანოების მუშაობას ერთმანეთთან, განაპირობებს აზროვნებას, მეტყველებას, მეხსიერებას, ემოციებს და ა.შ.
ნერვული სისტემის მთავარი ფუნქციაა სხეულის სხვადასხვა ნაწილიდან ტვინში შეტყობინებების გაგზავნა და პირიქით, ტვინიდან სხეულში დაბრუნება. მისი მუშაობა ხორციელდება სიგნალის (ნერვული იმპულსის) გაცემის და მიღების გზით. სიგნალების გასაგზავნად ნერვული სისტემა იყენებს ნერვულ უჯრედებს (ნეირონებს).
არსებობს ნეირონების სამი მთავარი ჯგუფი, ესენია: მოტორული (მამოძრავებელი) ნეირონები, სენსორული (მგრძნობიარე) ნეირონები და ინტერნეირონები.
მოტორული ნეირონები ინფორმაციას ცენტრალური ნერვული სისტემიდან კუნთებისა და ჯირკვლებისკენ ატარებენ. მოტორული ნეირონები არიან დამხმარე გადაადგილებისას, სუნთქვისას, ყლაპვისას და ლაპარაკისას.
სენსორული ნეირონები ინფორმაციას იღებენ სენსორული რეცეპტორებიდან და მას ცენტრალური ნერვული სისტემისკენ ატარებენ. სენსორული ნეირონები პასუხისმგებელი არიან გრძნობათა სისტემაზე - მხედველობა, ყნოსვა, გემო, შეხება.
ინტერნეირონები აწესრიგებენ ურთიერთქმედებას მოტორულ და სენსორულ ნეირონებს შორის. უნტერნეირონები არეგულირებენ სენსორულ ინფორმაციაზე თქვენს საპასუხო რეაქციას, მაგალითად, მოძრაობას. ასევე გავლენას ახდენენ იმაზეც, თუ როგორ სწავლობთ, ფიქრობთ და იმახსოვრებთ ინფორმაციას.
ნერვული უჯრედების მიერ გადაცემული ნერვული იმპულსები განსაზღვრავს ადამიანის სხეულის ფუნქციონირებას, მათ შორის სუნთქვას, მოძრაობას, ემოციებს, საჭმლის მონელებას და ისეთ რთულ პროცესებსაც კი, როგორებიცაა აზროვნება და მეხსიერება. გარდა ამისა, ნერვული სისტემის იმპულსები განაპირობებს დაუფიქრებელ რეაქციებსაც კი გარე გამღიზიანებლებსა და სტრესულ სიტუაციებზე, მაგალითად: გაწითლებას, ოფლიანობას, თვალის დახამხამებას და ა.შ.
როგორც ზემოთ ვნახეთ, ნერვული სისტემა შედგება ცენტრალური ნერვული სისტემისგან (ცნს) და პერიფერიული ნერვული სისტემისგან.
ცენტრალური ნერვული სისტემა (თავის და ზურგის ტვინი) ამუშავებს სხეულის სხვადასხვა ნაწილიდან მიღებულ ინფორმაციას, აგზავნის საპასუხო იმპულსებს საჭირო მიმართულებით და აღძრავს სათანადო რეაქციებს.
პერიფერიული ნერვული სისტემა (თავის ქალისა და ზურგის ტვინის ნერვები) შუამავალია ცენტრალურ ნერვულ სისტემასა და შეგრძნებების აღმქმელ რეცეპტორებს - კუნთებსა და ჯირკვლებს - შორის.
თავის მხრივ, პერიფერიული ნერვული სისტემა სომატური და ავტონომიური ნაწილებისგან შედგება. სომატური ნერვული სისტემა ცენტრალურ ნერვულ სისტემას აკავშირებს კანსა და ჩონჩხის კუნთებთან. შესაბამისად, მისი მეშვეობით ხორციელდება ნებითი მოძრაობები.
რაც შეეხება ავტონომიურ (ვეგეტატიურ) ნერვულ სისტემას, იგი ავტომატურად (ავტონომიურად) მუშაობს და უნებლიე მოქმედებებზეა პასუხისმგებელი. კერძოდ, ავტონომიური ნერვული სისტემა მართავს და არეგულირებს: სუნთქვას და გულისცემას, სხეულის ტემპერატურას, საჭმლის მონელებას, ნივთიერებათა ცვლას, ოფლის გამოყოფას, შარდვასა და დეფეკაციას და ა.შ.
აღსანიშნავია, რომ თავად ავტონომიური ნერვული სისტემაც ორ ნაწილად იყოფა - სიმპათიკურ და პარასიმპათიკურ ნაწილებად. როგორც წესი, სიმპათიკური ნერვული სისტემა ასტიმულირებს სხვადასხვა პროცესს ორგანიზმში, პარასიმპათიკური კი პირიქით - თრგუნავს.
მაგალითად, სიმპათიკური ნერვული სისტემა ადამიანის სხეულს ამზადებს სტრესული სიტუაციებისთვის, თავდაცვისთვის და გაქცევისთვის, რომლის დროსაც ხდება გულისცემის აჩქარება, სასუნთქი გზების გაფართოება, ოფლის გამოყოფა, თმის აბურძგვლა და სხვა. პარასიმპათიკური ნერვული სისტემა კი აკონტროლებს ადამიანის ორგანიზმში ჩვეულებრივ სიტუაციებში მიმდინარე პროცესებს.
ნერვული სისტემის დარღვევები შეიძლება განვითარდეს დამოუკიდებლად, ან მეორე მხრივ, წარმოიქმნას ისეთი დაავადებების ფონზე, რომლებიც ნერვების ან ტვინის დაზიანებას იწვევს. მაგალითად:
ნერვული სისტემის დარღვევის სიმპტომები განსხვავდება დარღვევის ტიპის მიხედვით, თუმცა სიმპტომატიკა შეიძლება მოიცავდეს:
ნერვულის სისტემის დარღვევების დიაგნოსტირებისთვის შესაძლოა გამოყენებული იყოს სხვადასხვა ტიპის სადიაგნოსტიკო მექანიზმი, მაგალითად:
ნერვული სისტემების დარღვევების მკურნალობის მეთოდები განისაზღვრება სიმპტომებზე დაყრდნობით. შესაბამისად, მკურნალობა განსხვავდება იმის მიხედვით, თუ რა მდგომარეობასთან გვაქვს საქმე.
ნერვული სისტემის დარღვევების მკურნალობა შეიძლება მოიცავდეს:
14 ნოე 2024